مقاله علمی-پژوهشی وزارت علوم
خوانش ساختار فضایی ارسن صاحب‌آباد تبریز از نگارۀ «بزم شبانه در کاخ»
چکیده
از اواخر سدة ششم تا اوایل سدة دهم ه. ق.، تبریز یکی از شهرهای مهم و تأثیرگذار در هنر و معماری ایران و سرزمین‌‌های همجوار بوده است که غالباً از اصطلاح معماری دورة ایلخانی (تیموری-ترکمانی) برای این بازة زمانی نیز استفاده می‌شود. در این دوران آثار معماری بی‌شماری در قالب مجموعه‌‌ها و تک‌بناها در شهر تبریز ساخته شده است اما متأسفانه در طی ادوار گذشته به دلیل بروز زلزله‌‌های شدید و جنگ‌‌های حکومتی این آثار آسیب دیده یا به شدت تخریب شده‌اند. تنها مدارک موجود در مورد ساختار فضاهای معماری این بناها مشتمل بر بقایای معماری برجامانده، اسناد تاریخی و سفرنامة سیاحانی است که تا اواخر دورة صفویان از تبریز دیدن کرده‌اند. از مهم‌ترین اسناد تاریخی می‌توان به نگاره‌هایی اشاره کرد که در آنها اثر معماری یا شهر موضوع اصلی نگاره است و این نگاره‌ها دربردارندة موضوعات مهم معماری‌اند؛ به ویژه اگر بنای موجود در نگاره تخریب شده یا از بین رفته باشد. یکی از این نمونه‌ها نگارة «بزم شبانه در کاخ» از نسخة مصور شاهنامة طهماسبی در عصر صفوی (قرن 10 ه. ق.) است که در کتابخانة سلطنتی تبریز تهیه شده و می‌توان با مطالعة این نگاره، اطلاعات سودمندی در رابطه با فضای معماری شهر تبریز در دورة تیموری (قرن 9-10ه. ق.) به دست آورد. هدف تحقیق پیش رو رسیدن به درک فضای معماری تبریز در قرن 9-10 ه. ق. با بررسی فضای معماری نگارة «بزم شبانه در کاخ» است. روش‌شناسی پژوهش حاضر بر اساس مدل پیاز پژوهش ساندرز، در پارادایم شناخت‌شناسی تفسیرگرا، از نوع کیفی و با رهیافت تاریخی است.گردآوری اطلاعات به صورت اسنادی- کتابخانه‌ای انجام شده و روش تجزیه و تحلیل داده‌ها تحلیلی- تطبیقی و همچنین به لحاظ نوع نتایج، توصیفی و تحلیلی است. با تحلیل ساختار فضاهای معماری نگارة «بزم شبانه در کاخ» و مقایسة تطبیقی آن با فضاهای معماری مجموعة صاحب‌آباد تبریز، یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که به احتمال زیاد مجموعة ترسیم‌شده در نگارة شاهنامه طهماسبی، به فضای معماری مجموعة صاحب‌آباد تبریز قرن 9-10 ه. ق. اشاره دارد.
